Νέο Σούλι

Στο βιβλίο του ιερομόναχου Γαβριήλ Κουντιάδη «Λεύκωμα του Σουμπάσκιοϊ», έκδοση 1925 Θεσ/νίκη, αναφέρεται για πρώτη φορά πως το «αρχαίο» όνομα του χωριού ήταν «Οινόεσσα – Οινούσσα – Νούτσα». Αυτή η ονομασία είναι απόλυτα ταιριαστή γιατί μέχρι τα μέσα του 20ου αιώνα, όλα τα υψώματα γύρω από το χωριό ήταν γεμάτα αμπέλια. Κάθε σπίτι είχε το δικό του πατητήρι και βαρέλια. Το χωριό έβγαζε τόνους κρασί κάθε χρόνο. Τα υψώματα Αηλιάς, Βαρβάσικο, Κούτρα, Μουσταφά Κούτρα ήταν γεμάτα αμπέλια. Η ονομασία «Οινούσσα» δόθηκε στα νεότερα χρόνια στο διπλανό χωριό Δερβέσιανη. Στο λόφο της Αγριάνστας, που βρίσκεται νοτιοανατολικά του χωριού δίπλα στο χείμαρρο «Μπεκιάρη», έχουν βρεθεί θραύσματα αγγείων (όστρακα) που μαρτυρούν τη ύπαρξη οικισμού από τα προϊστορικά χρόνια. Το τοπωνύμιο «Αγριάνστα» συγγενεύει με την ονομασία ενός θρακικού φύλου τους «Αγριάνες» που κατοικούσε Β.Α. του Στρυμόνα και αφομοιώθηκε αργότερα από τους Μακεδόνες.

Το επικρατέστερο όνομα του χωριού μέχρι το 1913 ήταν «Σουμπάσκιοϊ». Προέρχεται από τις τουρκικές λέξεις: σου = νερό, μπασ = κεφαλή, πρώτο και κιόϊ = χωριό. Στα ελληνικά μεταφράζεται ως: το χωριό με το πρώτο (το καλύτερο) νερό, ή Νεροκεφαλοχώρι. Και η τουρκική ονομασία είναι ταιριαστή, γιατί το χωριό πάντοτε είχε πολύ καθαρό και χωνευτικό νερό.

Αρκετοί κάτοικοι σκοτώθηκαν κατά το Μακεδονικό Αγώνα και κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Τον Ιούνιο του 1913 έπραξαν κάτι ευρηματικό και ηρωικό. Κατά την υποχώρησή τους οι Βούλγαροι, μετά τη μάχη Κιλκίς – Λαχανά, αφού έκαψαν την πόλη των Σερρών, προσπάθησαν να διαφύγουν ανατολικά (κάποιοι απ’ αυτούς). Πιθανόν στο πέρασμά τους να έκαιγαν και το Νέο Σούλι και άλλα χωριά. Οι χωριανοί έστησαν καπνόπανα στο λόγο του Μπουζιάρου έτσι ώστε να μοιάζουν με σκηνές. Οι Βούλγαροι τρόμαξαν γιατί νόμισαν πως είχε στρατοπεδεύσει ο ελληνικός στρατός και προσπάθησαν να διαφύγουν για Βουλγαρία από άλλους δρόμους. Τότε ο Μητροπολίτης Σερρών Απόστολος κατά την επίσκεψή του στο χωριό παραλλήλισε το χωριό και τους αγώνες του με το ηρωικό Σούλι της Ηπείρου και το αποκάλεσε «Νέο Σούλι». Η μετονομασία έγινε επίσημα από το ελληνικό κράτος χρόνια αργότερα, στις 28-12-1926, με Διάταγμα.